Doğaçlamada Sahne Arkadaşına Alan Bırakmak Nasıl Olur?
‘Sahnede iki kişi var ama yalnızca biri oynuyorsa orada doğaçlama yok, kalabalığın önünde bir monolog var.’ Bu cümleyi kuran eğitmen uzun süredir yetişkinlerle doğaçlama atölyeleri yürütüyor, bir yandan da dizi setlerinde oyunculara koçluk yapıyor. Adının geçmesini istemedi. Kendisine doğaçlamada sahne arkadaşı ile kurulan ilişkiyi, alan bırakmanın pratikte neye benzediğini ve bunun neden bu kadar zor geldiğini sorduk.
Alan bırakmak ne demek, neden zor?
Kulağa soyut geliyor. Somut olarak ne yapıyoruz?
Karşındakinin önerisinin sahnede yaşamasına izin veriyorsun. Diyelim arkadaşın sahneye girip ‘Bu evin anahtarı neden hâlâ sende?’ diye soruyor. İki yol var. Ya kafanda kurduğun hikâyeyi anlatmaya devam edersin, ya da o anahtarı, o evi, o ‘hâlâ’ kelimesini gerçek kabul edip ona cevap verirsin. İkincisi alan bırakmak. Susmak anlamına gelmiyor. Çoğu kişi bunu pasif kalmakla karıştırıyor, oysa tam tersi, çok uyanık bir dinleme hâli gerektiriyor.
Neden bu kadar zorlanıyoruz o zaman?
Çünkü korkuyoruz. Doğaçlamada tutunacak bir metin yok ve boşluk insanı ürkütüyor. Boşluğu kendi sesinle doldurmak güvenli gibi görünüyor. Bir de komik olma baskısı var. Salondan gelen ilk kahkaha bazı oyuncuları sarhoş ediyor; o andan sonra sahne arkadaşlarını görmez oluyorlar, yalnızca seyirciye oynuyorlar. Bu kötü niyetten değil, heyecandan oluyor. Ama ortaya çıkan şey değişmiyor, sahne tek kişilik kalıyor.
Alanı kaplayan ile alan bırakan oyuncu yan yana
İki tipi aynı sahnede izlesek nasıl ayırt ederiz?
Genelde sahnenin ilk dakikası yeter. Atölyede öğrencilere şu karşılaştırmayı tahtaya yazarım:
- Soru sorduğunda: Alanı kaplayan oyuncu soruyu sorar ama cevabı dinlemeden yeni bir bilgi ekler. Alan bırakan oyuncu gelen cevabın içinden küçük bir ayrıntı yakalar ve onu büyütür.
- Bakışta: Biri sürekli seyirciyi ya da boşluğu kollar. Öteki gözünü arkadaşının yüzünden ayırmaz, değişen ifadeyi fark eder.
- Cümle uzunluğunda: Kaplayan oyuncunun cümleleri uzar, açıklamalarla dolar. Bırakan oyuncu kısa konuşur ve topu geri atar.
- Hata anında: Kaplayan oyuncu hatayı örtmek için daha çok konuşur. Bırakan oyuncu hatayı sahnenin bir parçası yapar, arkadaşına ‘bunu birlikte çözelim’ der gibi bakar.
- Sahnenin sonunda: Birinden geriye ‘o çok komikti’ kalır. Ötekinden geriye ‘ikisinin arasında bir şey vardı’ kalır.
Ama sahneyi sürükleyen biri de lazım, değil mi?
Lazım, kesinlikle. Liderlik ile işgal aynı şey değil. İyi bir doğaçlamacı gerektiğinde sahneyi yönlendirir: bir yer belirler, bir ilişki tanımlar, bir sorun koyar. Sonra geri çekilir ve arkadaşının o sorunla ne yapacağını izler. Kötü lider ise yönlendirdiği her şeyin cevabını da kendisi verir. Sahne onun kafasındaki senaryoya döner ve diğer oyuncu arka planda kalır.
Dinlemek mi, sırasını beklemek mi?
Dinlediğimi sanıyorum ama eğitmenler hep dinlemediğimi söylüyor. Neyi kaçırıyorum?
Bu çok yaygın. Çoğumuz dinlerken aslında sıramızı bekliyoruz. Karşımızdaki konuşurken kafamızda kendi cevabımızı kuruyoruz ve o cevap, karşıdan ne gelirse gelsin değişmiyor. Basit bir test öneririm: sahne bittiğinde arkadaşının son cümlesini kelimesi kelimesine tekrar edebiliyor musun? Edemiyorsan büyük ihtimalle dinlemiyordun, bekliyordun.
Bunu nasıl çalışabilirim?
Atölyelerde en sevdiğim egzersiz ‘son kelime’. Her repliğe, arkadaşının bir önceki repliğindeki son kelimeyle başlamak zorundasın. Arkadaşın ‘Bütün gece seni bekledim’ dediyse sen ‘Bekledin mi gerçekten?’ ya da ‘Bekledim deme bana’ diye girmelisin. İlk başta yapay geliyor, sonra kulağın açılıyor. İkinci egzersiz daha basit: cevap vermeden önce içinden kısa bir nefes al. O küçük boşluk, karşındakinin söylediğinin sana ulaşması için zaman tanır.
Teklif vermek ile teklifi büyütmek arasındaki ince çizgi
Hep ‘evet, ve’ kuralı anlatılıyor. Alan bırakmak bununla aynı şey mi?
Akrabası ama ikizi değil. ‘Evet, ve’ diyen birçok oyuncu aslında ‘evet’ dedikten sonra kendi gündemine dönüyor. Bir örnek vereyim. Arkadaşın ‘Doktor bey, kolum yine ağrıyor’ diyor. Bir cevap şu olabilir: ‘Evet, ve aslında ben doktor değilim, kaçak bir sihirbazım.’ Teklifi teknik olarak kabul ettin ama kolu, ağrıyı, o ‘yine’ kelimesini çöpe attın. Başka bir cevap: ‘Evet, geçen hafta da aynı kolu göstermiştiniz. Yine bahçe duvarına mı tırmandınız?’ Burada arkadaşının getirdiği her şey hâlâ sahnede ve üstüne bir katman eklendi.
Ya arkadaşımın teklifi zayıfsa?
Zayıf teklif yoktur demeyeceğim, var. Herkes bazen sahneye boş elle girer. Ama zayıf bir teklifi güçlendirmek senin işin, onu silmek değil. Arkadaşın yalnızca ‘Merhaba’ dediyse o merhabanın nasıl söylendiğine bak. Yorgun muydu, sinirli mi, utangaç mı? Ona göre cevap ver. Böylece arkadaşına ‘senin getirdiğin yeterli, devam edelim’ demiş olursun. Bu güveni bir kez veren oyuncuyla herkes sahneye çıkmak ister.
Kamera önünde bu beceri ne işe yarar?
Ben tiyatrodan çok ekran oyunculuğu düşünüyorum. Yine de çalışmalı mıyım?
Bence özellikle ekran oyuncusu çalışmalı. Kamerada en çok konuşmadığın anlar görünür. Bir dizide yakın plan tepki çekimleri uzun sürebilir ve o anlarda karşındakini gerçekten duyup duymadığın yüzünden okunur. Seçmelerde de durum benzer. Karşı repliği okuyan kişiye nasıl baktığın, onun söylediğine nasıl tepki verdiğin, en az kendi repliklerin kadar izlenir. Doğaçlama çalışmış oyuncular bunu genellikle daha rahat yapıyor, çünkü karşılarındakine güvenmeyi alışkanlık hâline getirmişler.
Seçmede okuyucu çok düz okursa ne yapmalıyım?
Onu düzeltmeye çalışma, kendin de düzleşme. Düz okunan replikte bile bir şey vardır: bir duraklama, bir kelimenin üstüne basılması, bir bakış. Onu yakala ve ona tepki ver. Bu, sahne arkadaşına alan bırakmanın en zor sınavı, çünkü karşındaki sana pek bir şey vermiyor. Ama yapabilirsen odadakiler bunu fark eder.
Doğaçlamada sahne arkadaşı için üç küçük alışkanlık
Bunu ilk kez fark eden birine ne söylersiniz?
Üç şey. Birincisi, bir sonraki sahnende kendine tek bir görev ver: arkadaşının söylediği bir kelimeyi yakalayıp onu sahnenin merkezine koymak. Başka hiçbir şeyi dert etme. İkincisi, sahneden sonra kendine ‘nasıl oynadım’ diye değil, ‘arkadaşım ne istedi’ diye sor. Üçüncüsü, komik olmaya çalışmayı bir haftalığına bırak. Gerçekten birbirini dinleyen iki insan, çoğu zaman en planlı espriden daha komik çıkar.
Son bir şey söylemek ister misiniz?
Doğaçlamada sahne arkadaşı rakip değil, tek ortağın. Onu iyi gösterdiğinde sen de iyi görünürsün. Bunun tersini deneyen çok oyuncu gördüm; hiçbiri uzun süre aynı sahnede kalamadı.
Bu konuyla ilgili şu yazılara da göz atabilirsiniz: Oyunculuk Eğitiminde Grup mu Birebir mi Daha Etkili?.
Kendinizi oyuncu olarak tanıtmak isterseniz başvuru formunu doldurabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Doğaçlama atölyesine hiç tiyatro deneyimi olmadan katılabilir miyim?
Evet, yetişkinlere yönelik atölyelerin çoğu başlangıç düzeyinden başlar. Önceki deneyimden çok, dinlemeye ve hata yapmaya açık olmak önemlidir. İlk derslerde genellikle oyunlar ve kısa egzersizlerle grubun birbirine alışması sağlanır.
Sahne arkadaşım sürekli alanı kaplıyorsa ne yapmalıyım?
Onunla sahnede yarışmaya girme, çünkü iki kişinin aynı anda alan kapması sahneyi tamamen dağıtır. Kısa ve net tekliflerle onu dinlemeye davet et, sahneden sonra da durumu eğitmenle konuş. Eğitmenler bu dengeyi egzersizlerle kurmaya alışkındır.
Alan bırakmayı tek başıma çalışabilir miyim?
Kısmen çalışabilirsin. Günlük sohbetlerde karşındakinin son cümlesini aklında tutmaya çalışmak ya da bir radyo programını dinleyip içinden cevap vermek kulağını açar. Ama asıl çalışma, karşında gerçek bir insan olduğunda olur; bu yüzden bir grupla çalışmayı bırakmamak gerekir.
oyunculuk eğitimidoğaçlamasahne arkadaşıdinleme becerisievet ve kuralıyetişkin oyunculuk atölyesi